नेपालमा चलेको नाम: Glycomet, Glucophage, Obimet, Metride
मेटफर्मिन के हो? मेटफर्मिन बिगुआनाइड समूहको औषधि हो र विश्वभरि टाइप २ मधुमेहको लागि पहिलो रोजाइको मुखबाटे औषधि मानिन्छ। कुनै विशेष कारण नभएसम्म नयाँ पत्ता लागेका लगभग सबै बिरामीलाई सुरुमा यही औषधि दिइन्छ। यो १९५०को दशकदेखि प्रयोगमा छ र प्रभावकारी, सस्तो, तौल नबढाउने, र आफैंले हाइपोग्लाइसेमिया (धेरै कम रगत चिनी) नल्याउने भएकाले आजसम्म प्रमुख औषधिको रूपमा रहेको छ।
काम गर्ने तरिका मेटफर्मिनले मुख्यतया कलेजोमा असर गर्छ र त्यहाँबाट अत्यधिक चिनी उत्पादन (ग्लुकोनियोजेनेसिस) कम गर्छ — जुन टाइप २ मधुमेहमा फास्टिङ रगत चिनी उच्च हुनुको मुख्य कारण हो। यो AMPK नामक एन्जाइम सक्रिय गरेर हुन्छ, जसले कलेजोको चिनी बनाउने प्रक्रिया बन्द गर्छ र बोसो बनाउने प्रक्रिया पनि घटाउँछ। मेटफर्मिनले मांसपेशीमा चिनी लैजाने प्रक्रिया पनि बढाउँछ र आन्द्रामा चिनी सोसिने दरलाई अलिकति घटाउँछ। यसले प्यान्क्रियासलाई बढी इन्सुलिन निकाल्न बाध्य नपारेर शरीरको आफ्नै इन्सुलिनप्रति संवेदनशीलता सुधार्ने भएकाले, एक्लै प्रयोग गर्दा हाइपोग्लाइसेमिया हुँदैन।
फाइदाहरू मेटफर्मिनले HbA1c लाई करिब १ देखि १.५ प्रतिशत बिन्दुसम्म घटाउँछ, तौल बढाउँदैन (बरु अलिकति घटाउन सक्छ), र हृदयसम्बन्धी सुरक्षाको लामो इतिहास छ। यो सस्तो र नेपालसहित विश्वभर सजिलै उपलब्ध छ।
साइड इफेक्टहरू १. पाचन सम्बन्धी असर सबैभन्दा सामान्य समस्या हो — वाकवाकी, झाडापखाला, पेट फुल्ने, र धातु जस्तो स्वाद, विशेषगरी औषधि सुरु गर्दा वा मात्रा बढाउँदा। यी सामान्यतया दिन/हप्तामा सुध्रिन्छन् र थोरै मात्राबाट सुरु गरी बिस्तारै बढाउँदा, र खानासँगै खाँदा कम गर्न सकिन्छ।
२. भिटामिन B12 को कमी महिना/वर्षौंको प्रयोगपछि बिस्तारै हुन सक्छ, किनभने मेटफर्मिनले आन्द्राबाट B12 सोसिने दर घटाउँछ। यसका लक्षण (थकान, हात-खुट्टामा झमझमी, स्मरणशक्ति कमजोर हुनु) प्रायः डायबेटिक न्युरोप्याथी वा "उमेर बढ्नु" सम्झेर बेवास्ता गरिन्छ। लामो समय प्रयोग गर्नेहरूले समय समयमा B12 जाँच गराउनु उपयुक्त हुन्छ।
३. ल्याक्टिक एसिडोसिस दुर्लभ तर गम्भीर जोखिम हो — रगतमा ल्याक्टिक एसिड खतरनाक रूपमा जम्मा हुनु। यो प्रायः मेटफर्मिन शरीरमा जम्मा हुने अवस्थासँग जोडिन्छ — जस्तै मृगौला वा कलेजोको गम्भीर समस्या, अत्यधिक रक्सी सेवन, डिहाइड्रेसन, गम्भीर संक्रमण, वा CT स्क्यानको लागि आयोडिनयुक्त कन्ट्रास्ट डाई लिएको केही समयपछि। सामान्य मृगौला काम गर्नेहरूमा यो जोखिम धेरै कम हुन्छ।
४. तौलमा परिवर्तन — सल्फोनाइल्युरिया वा इन्सुलिनको विपरीत, मेटफर्मिनले तौल बढाउँदैन र प्रायः अलिकति घटाउँछ, जुन यसलाई पहिलो रोजाइको औषधि बनाउने एउटा कारण हो, विशेषगरी तौल बढी भएका बिरामीहरूमा।
सावधानीहरू इन्जेक्सन गरिने आयोडिनयुक्त कन्ट्रास्ट डाई प्रयोग हुने प्रक्रियाहरू अघि मेटफर्मिन अस्थायी रूपमा रोक्नुपर्छ (र मृगौला ठिक भएको पक्का भएपछि मात्र सुरु गर्नुपर्छ), र गम्भीर बिरामी अवस्था, ठूलो अप्रेसन, वा गम्भीर डिहाइड्रेसनको बेला पनि रोक्नुपर्छ। मृगौलाको काम घट्दै जाँदा मात्रा घटाउनु वा रोक्नुपर्ने हुन्छ — eGFR ३० mL/min भन्दा कम भएमा सामान्यतया मेटफर्मिन नदिने सिफारिस गरिन्छ। गम्भीर कलेजो रोग वा अत्यधिक रक्सी सेवन गर्नेमा पनि यो सिफारिस गरिँदैन। असामान्य मांसपेशी दुखाइ, सास फेर्न गाह्रो, गम्भीर पेट दुखाइ, वा अत्यधिक थकान भएमा तुरुन्त डाक्टरलाई सम्पर्क गर्नुपर्छ, किनकि यी ल्याक्टिक एसिडोसिसका प्रारम्भिक लक्षण हुन सक्छन्।
सुरु गर्नु अघि र पछि गर्नुपर्ने जाँचहरू सुरु गर्नु अघि मृगौलाको काम (क्रिएटिनिन/eGFR) जाँच गर्नुपर्छ, किनकि यसले मेटफर्मिन उपयुक्त छ कि छैन र कति मात्रामा दिने भन्ने निर्धारण गर्छ। कलेजोको कार्यसमेत प्रायः सुरुमै जाँचिन्छ। उपचार अवधिभर मृगौलाको काम हरेक ६ देखि १२ महिनामा पुनः जाँच गर्नुपर्छ, र लामो समय प्रयोग गर्नेहरूले भिटामिन B12 वार्षिक वा हरेक २-३ वर्षमा जाँच गराउनु उपयुक्त हुन्छ। HbA1c सामान्यतया हरेक ३ देखि ६ महिनामा जाँचिन्छ।