१. HbA1c (ग्लाइकेटेड हिमोग्लोबिन)
यसले के नाप्छ: HbA1c ले हिमोग्लोबिन (रातो रक्त कोषिकामा अक्सिजन बोक्ने प्रोटिन) मध्ये कति प्रतिशतमा चिनी स्थायी रूपमा जोडिएको छ भन्ने नाप्छ। रातो रक्त कोषिका करिब २ देखि ३ महिना बाँच्ने भएकाले, HbA1c ले विगत करिब २ देखि ३ महिनाको रगत चिनीको औसत झल्काउँछ।
किन चाहिन्छ: समग्रमा मधुमेह कति राम्रोसँग नियन्त्रणमा छ भनी जाँच्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण एउटै जाँच हो, किनभने दैनिक औंलाबाट लिइने रिडिङले एक क्षणको मात्र देखाउँछ, जबकि HbA1c ले दीर्घकालीन चित्र देखाउँछ।
कति पटक: चिनी नियन्त्रण अझै लक्ष्यमा नपुगेको वा औषधि भर्खरै परिवर्तन गरेको भए हरेक ३ महिनामा; नियन्त्रण स्थिर र लक्ष्यमा भएमा हरेक ६ महिनामा। नोट: रगतसँग सम्बन्धित केही अवस्था (रक्तअल्पता, हालैको रक्त सङ्क्रमण, थालासेमिया, मृगौला असफलता/डायलिसिस) ले HbA1c लाई गलत बनाउन सक्छ।
२. फास्टिङ प्लाज्मा ग्लुकोज / र्यान्डम रगत चिनी
यसले के नाप्छ: एक निश्चित क्षणमा रगतमा भएको वास्तविक चिनीको मात्रा — या त ८ घण्टा उपवासपछि वा जुनसुकै समयमा।
किन चाहिन्छ: यसले तत्काल स्थिति देखाउँछ, निदान, तीव्र उच्च वा कम चिनी पत्ता लगाउन, र दैनिक उपचार निर्णयमा उपयोगी हुन्छ।
कति पटक: घरमा गरिने आत्म-निगरानीको आवृत्ति उपचारमा निर्भर गर्छ: दैनिक धेरै पटक इन्सुलिन लिनेले दिनको धेरै पटक जाँच्न सक्छन्; मुखबाटे औषधि मात्र लिनेले कम पटक जाँच्न सक्छन्।
३. फास्टिङ C-पेप्टाइड र फास्टिङ इन्सुलिन
यसले के नाप्छ: प्यान्क्रियासले आफ्नै इन्सुलिन बनाउँदा इन्सुलिनसँगै बराबर मात्रामा निस्कने उप-उत्पादन C-पेप्टाइड हो, जुन तपाईंको प्यान्क्रियासले अझै कति इन्सुलिन बनाइरहेको छ भन्ने भरपर्दो सूचक हो। फास्टिङ इन्सुलिनले इन्सुलिन स्तर प्रत्यक्ष रूपमा नाप्छ।
किन चाहिन्छ: यो दैनिक चिनी नियन्त्रण ट्र्याक गर्नेबारे होइन — यसले व्यक्तिसँग अझै कति प्राकृतिक इन्सुलिन-उत्पादन क्षमता छ भनी बुझ्न मद्दत गर्छ। यसले टाइप १ र टाइप २ मधुमेह छुट्याउन, र सल्फोनाइल्युरिया जस्ता प्यान्क्रियासलाई उत्प्रेरित गर्ने औषधिप्रति व्यक्तिले कति राम्रोसँग प्रतिक्रिया देखाउने भन्ने अनुमान गर्न मद्दत गर्छ।
कति पटक: सामान्यतया निदानको समयमा वा केही उपचार सुरु गर्दा एकपटक (आधाररेखाको रूपमा) गरिन्छ, नियमित दोहोरिने जाँच होइन। स्थिर उपचारमा अचानक चिनी नियन्त्रण बिग्रिएमा कारण पत्ता लगाउन पछि फेरि गर्न सकिन्छ।